4 ความท้าทายโลก เปลี่ยนโจทย์กฎหมาย ศาลไทยต้องพร้อม รับคดีรูปแบบใหม่

นายเอกนิติ นิติทัณฑ์ประภาศ รองนายกรัฐมนตรีและรัฐมนตรีว่าการกระทรวงการคลัง กล่าวปาฐกถาพิเศษในหัวข้อ “เศรษฐกิจไทยยุคเปลี่ยนผ่านกับความท้าทายใหม่ของกระบวนการยุติธรรม” ในโครงการสัมมนาทางวิชาการเนื่องในโอกาสครบรอบ 1 ทศวรรษ ศาลอุทธรณ์คดีชำนัญพิเศษ ภายใต้หัวข้อ “อนาคตเศรษฐกิจไทยกับโจทย์ใหม่ในการพิจารณาคดีชำนัญพิเศษ” โดยระบุว่า เศรษฐกิจ สังคม และกฎหมายมีความเชื่อมโยงกันอย่างแยกไม่ออก การพิจารณาคดีจึงจำเป็นต้องมองให้ทันบริบทโลกที่กำลังเปลี่ยนแปลงอย่างรวดเร็ว

นายเอกนิติระบุว่า ปัจจุบันโลกกำลังเผชิญความท้าทายทางเศรษฐกิจสำคัญ 4 ด้าน ซึ่งจะส่งผลต่อทั้งเศรษฐกิจไทยและกระบวนการยุติธรรม ได้แก่ 
1.) ภูมิรัฐศาสตร์และภูมิเศรษฐศาสตร์ 
2.) เทคโนโลยีและ AI 
3.) สิ่งแวดล้อมและพลังงาน 
4.) แรงงานและสังคมสูงวัย

ประเด็นแรก ภูมิรัฐศาสตร์และภูมิเศรษฐศาสตร์ โลกกำลังเปลี่ยนจากยุคการค้าเสรีและโลกาภิวัตน์ ไปสู่การกีดกันทางการค้าและการขึ้นภาษีระหว่างประเทศ รวมถึงการนำประเด็นด้านแรงงานบังคับมาใช้เป็นข้ออ้างในการกีดกันทางการค้า โดยประเทศไทยเพิ่งถูกตัดสินเพิ่มภาษีเป็น 12.5% ท่ามกลางแรงกดดันให้ต้องเลือกข้างในการเจรจาระหว่างประเทศ

นายเอกนิติกล่าวว่า ไทยจำเป็นต้องรักษาสมดุลและความเป็นกลางเช่นเดียวกับในอดีต เพื่อดึงดูดการย้ายฐานการผลิตมายังพื้นที่ที่มีความปลอดภัย แม้การย้ายฐานการลงทุนจะช่วยเพิ่มเม็ดเงินลงทุนในหลายมิติ แต่ก็อาจนำมาซึ่งความท้าทายจากทุนสีเทาและอาชญากรรมข้ามชาติ ซึ่งจะเป็นประเด็นที่ผู้พิพากษาต้องเผชิญมากขึ้นในอนาคต

ประเด็นที่ 2 เทคโนโลยีและ AI ถือเป็นการปฏิวัติอุตสาหกรรมครั้งใหม่ของโลกที่พัฒนาอย่างรวดเร็ว และส่งผลกระทบอย่างมากต่อวิชาชีพกฎหมายและกระบวนการพิจารณาคดี โดย AI สามารถช่วยวิเคราะห์เอกสารจำนวนมาก ค้นหาจุดขัดแย้งในคำพิพากษา และตรวจสอบประมวลรัษฎากรได้ภายในเวลาไม่กี่นาที ช่วยลดภาระและเพิ่มประสิทธิภาพการทำงานของศาล

ขณะเดียวกัน AI ก็ถูกนำไปใช้ก่ออาชญากรรมในรูปแบบต่างๆ ทั้งการฉ้อโกงและ Deepfake ซึ่งสามารถปลอมแปลงใบหน้าและเสียงได้อย่างแนบเนียนเพื่อหลอกลวงประชาชน ดังนั้น แม้ AI จะมีประโยชน์อย่างมาก แต่ผู้ใช้งานจำเป็นต้องมีความรู้เท่าทันและต้อง “ฉลาดกว่า AI” เพื่อใช้เทคโนโลยีเป็นเครื่องมือ โดยไม่ตกเป็นเหยื่อหรือหลงเชื่อข้อมูลที่คลาดเคลื่อน

ประเด็นที่ 3 สิ่งแวดล้อมและพลังงาน ทั่วโลกเริ่มนำประเด็นด้านสิ่งแวดล้อมมาเป็นทั้งข้อกำหนดและเงื่อนไขในการค้าและการลงทุน ขณะที่ความขัดแย้งในตะวันออกกลางส่งผลกระทบต่อโครงสร้างพื้นฐานด้านน้ำมัน ทำให้ราคาน้ำมันและพลังงานราคาถูกอาจไม่กลับมาอยู่ในระดับเดิมอีกต่อไป

การเปลี่ยนผ่านไปสู่พลังงานสะอาดจึงเป็นเรื่องเร่งด่วนสำหรับไทยและทั่วโลก และความเปลี่ยนแปลงดังกล่าวจะทำให้คดีที่เกี่ยวข้องกับสิ่งแวดล้อมมีแนวโน้มเข้าสู่กระบวนการพิจารณาของศาลเพิ่มขึ้น

ประเด็นที่ 4 แรงงานและสังคมสูงวัย ประเทศไทยกำลังเผชิญกับอัตราการเกิดใหม่ที่ลดลงจนติดลบ ส่งผลให้กำลังแรงงานลดลง ขณะที่จำนวนผู้สูงอายุเพิ่มขึ้น สร้างภาระต่อภาครัฐและระบบเศรษฐกิจ ทำให้ไทยยังจำเป็นต้องพึ่งพาแรงงานต่างด้าว

เมื่อเกิดปัญหาเกี่ยวกับแรงงานต่างด้าวหรือประเทศเพื่อนบ้าน ย่อมส่งผลกระทบต่อเศรษฐกิจไทยโดยตรง และอาจสะท้อนมายังคดีแรงงาน ซึ่งเป็นหนึ่งในคดีชำนัญพิเศษที่สำคัญ

นายเอกนิติเน้นย้ำว่า สถาบันตุลาการและผู้พิพากษาศาลอุทธรณ์คดีชำนัญพิเศษจำเป็นต้องทำความเข้าใจและเตรียมพร้อมรับมือกับการเปลี่ยนแปลงทั้ง 4 ด้าน เพื่อรองรับคดีรูปแบบใหม่ที่จะเข้าสู่กระบวนการยุติธรรม ทั้งคดีการลงทุนระหว่างประเทศ คดีเทคโนโลยีและ AI คดีสิ่งแวดล้อม และคดีแรงงาน

พร้อมระบุว่า ศาลเป็นสถาบันสำคัญและเป็นรากฐานของความเชื่อมั่น หากศาลสามารถพัฒนา ปรับตัว และตัดสินคดีบนพื้นฐานของความเข้าใจบริบทโลกที่เปลี่ยนแปลงไปได้ ก็จะมีส่วนช่วยเสริมสร้างความมั่นคงและเสถียรภาพให้กับเศรษฐกิจไทยโดยรวมต่อไป